W notatniku po zajęciach zapisujesz: „Grupa nie była zainteresowana zadaniem”. Po tygodniu trudno już odtworzyć, co dokładnie widziałeś. Czy nikt nie rozpoczął pracy, kilka osób rozmawiało, czy jedna osoba powiedziała, że zadanie jest niejasne? Notatka z obserwacji powinna pozwalać wrócić do zdarzenia i rozpoznać, gdzie zaczyna się Twoja interpretacja.
W licencjacie opartym na obserwacji sam pobyt na praktykach nie tworzy jeszcze udokumentowanego materiału. Potrzebujesz uzgodnionego pytania, sposobu prowadzenia obserwacji oraz zapisu, na którym oprzesz analizę. Tutaj skupimy się na ostatniej części: jak przygotować notatkę, która zachowuje kontekst i granice tego, co rzeczywiście zaobserwowano.
Najpierw ustal, czego zapis ma dotyczyć
Inaczej zapisuje się przebieg rozmowy w badaniu jakościowym, inaczej występowanie wcześniej określonego zachowania w kolejnych przedziałach czasu. Nie ma jednego arkusza odpowiedniego do wszystkich licencjatów. Wybór szczegółowości zależy od pytania, roli obserwatora i planowanego opracowania materiału.
Barbara B. Kawulich omawia różne sposoby ukierunkowania obserwacji i zwraca uwagę na znaczenie kontekstu, działań oraz interakcji [1]. Własny plan powinien więc określać, jakie sytuacje mają być obserwowane, kiedy i jak będzie prowadzony zapis oraz co pozostaje poza zakresem.
Przed wejściem w teren ustal także zasady prowadzenia badania i wykorzystania materiału właściwe dla projektu oraz uczelni. Samo odbywanie praktyk nie przesądza o możliwości badawczego zapisywania i udostępniania sytuacji z udziałem innych osób. O dostępie do materiału przeczytasz w poradniku „Temat licencjatu z praktyk lub pracy zawodowej: co naprawdę możesz wykorzystać”.
Jeżeli obserwacja odbywa się w szkole, placówce opiekuńczej lub innym miejscu wymagającym szczególnych uzgodnień, nie przenoś gotowego formularza do działania bez sprawdzenia tych warunków. Plan oparty na hipotetycznym dostępie może wymagać zmiany jeszcze przed zebraniem pierwszej notatki.
Zachowaj zdarzenie, zanim nadasz mu znaczenie
Porównaj dwa zapisy: „uczestnik lekceważył polecenie” oraz „po zakończeniu instrukcji uczestnik zapytał, czy ma zapisać odpowiedź na kartce; prowadząca powtórzyła ostatnie zdanie”. Pierwszy przypisuje postawę. Drugi daje podstawę do rozważenia, co wydarzyło się podczas przekazywania instrukcji.
Opis nie jest mechanicznym odbiciem całej sytuacji. Wybierasz to, co zauważasz i zapisujesz. Możesz jednak pokazać czytelnikowi, które elementy wynikają z obserwacji, a które są Twoim przypuszczeniem. Kawulich, omawiając notatki terenowe, wskazuje między innymi oddzielanie własnych myśli od obserwowanego przebiegu [1].
Zamiast wykreślać wszystkie interpretacje, oznacz je. Zdanie „być może nie było jasne, gdzie zapisać odpowiedź” może być ważnym tropem analitycznym. Zachowaj je jako pytanie do dalszego sprawdzenia, bez przedstawiania go jako stwierdzonej przyczyny zachowania.
Prosta notatka ma kontekst, przebieg i osobny komentarz
Poniższy układ jest propozycją roboczą. Dostosuj go do uzgodnionej obserwacji. Nie traktuj go jako wystandaryzowanego narzędzia pomiarowego ani wymaganego wzoru uczelni.
- Oznaczenie i warunki: kod sesji, data, czas, miejsce opisane w zakresie potrzebnym do analizy, rola obserwatora i ewentualne przerwy w obserwowaniu.
- Zadanie obserwacyjne: czego szukasz w tej sesji, na przykład sposobów wyjaśniania instrukcji podczas określonego ćwiczenia.
- Przebieg: czynności, wypowiedzi i kolejność zdarzeń, z rozpoznawalnym rozdzieleniem tego, co widziano lub słyszano.
- Granice zapisu: fragment niedosłyszany, moment nieobserwowany albo notatka rozwinięta później z pamięci.
- Komentarz analityczny: przypuszczenie, pytanie, możliwe powiązanie z wcześniejszą notatką lub problem do omówienia.
Wypowiedź zapisaną dokładnie oddziel od odtworzenia jej ogólnego sensu. Jeśli nie pamiętasz słów, nie dodawaj cudzysłowu sugerującego dosłowne przytoczenie. Podobnie nie twórz dokładnej godziny zdarzenia, kiedy zapamiętałeś tylko jego miejsce w kolejności.
Ważną częścią kontekstu jest Twoja obecność. Czy tylko obserwowałeś, czy również wyjaśniałeś zadanie? Jeśli odpowiedziałeś na pytanie uczestnika, zanotuj tę interwencję. Materiał nie powinien sugerować samorzutnej reakcji grupy, jeśli poprzedziła ją Twoja podpowiedź.
Ćwiczenie: jedna scena, dwa poziomy zapisu
Cała scena jest fikcyjnym przykładem autorskim. Student pedagogiki przygotowuje projekt dotyczący wyjaśniania instrukcji podczas warsztatów dla dorosłych. Obserwuje uzgodniony fragment zadania. Nie bada motywacji, umiejętności ani skuteczności prowadzącej.
Notatka wymagająca doprecyzowania
„Uczestnicy nie zrozumieli prostego zadania. Prowadząca tłumaczyła je chaotycznie, więc grupa nie chciała pracować”.
Z tego zapisu nie da się ustalić przebiegu. „Proste”, „chaotycznie” i „nie chciała” są ocenami. Nie wiadomo, które zachowania miały je uzasadniać ani kogo obejmują.
Zapis pozwalający wrócić do zdarzenia
Przebieg: „Po rozdaniu kart prowadząca powiedziała: «Wybierzcie dwa przykłady». Osoba oznaczona U2 zapytała, czy chodzi o przykłady z karty, czy własne. Prowadząca wskazała kartę i powtórzyła polecenie. U2 rozpoczęła zaznaczanie. Nie słyszałem rozmowy dwóch osób siedzących z tyłu”.
Komentarz: „Pytanie U2 dotyczyło źródła przykładów. W kolejnych zapisach sprawdzę, czy podobne pytania pojawiają się przy instrukcjach pozostawiających taki wybór. Ta scena nie rozstrzyga, dlaczego pozostałe osoby jeszcze nie pisały”.
Druga wersja nie usuwa interpretacji. Pozwala zobaczyć jej podstawę i ograniczenie. W dalszej analizie możesz porównać sytuacje wyjaśniania zakresu zadania. Nie masz natomiast podstawy do oceny chęci pracy wszystkich uczestników.
Nie przenoś przykładowych osób, wypowiedzi ani zdarzeń do własnej części badawczej. We własnym materiale zachowuj tylko to, co rzeczywiście zarejestrowano, oraz sposób oznaczenia uzgodniony w projekcie.
Rozwiń skrót możliwie blisko zdarzenia
W terenie nie zawsze da się napisać pełny opis. Ustal z góry wykonalny sposób robienia skrótów i ich rozwijania. Przy późniejszym dopracowaniu zachowaj informację, kiedy powstał pierwotny zapis, a kiedy uzupełnienie.
Nie dopisuj szczegółów, żeby notatka wyglądała profesjonalnie. Jeśli zapamiętałeś ogólny sens rozmowy, napisz, że jest to odtworzenie. Jeżeli masz tylko wspomnienie zdarzenia z praktyk sprzed kilku miesięcy, oznacz jego charakter. Nie zmieniaj go w pozornie bieżący dziennik badania.
Zachowaj też niepewność: „nie słychać”, „nie obserwowano”, „nie udało się ustalić”. Brak obserwacji danego zachowania nie zawsze oznacza, że zachowanie nie wystąpiło. Mogło być poza czasem, miejscem lub zakresem Twojej uwagi.
Notatka jest materiałem do analizy, a nie gotowym wynikiem
Po zebraniu zapisów porównuj je według pytania pracy. Wybierz powracające sytuacje, różnice i przypadki, które nie pasują do pierwszego przypuszczenia. Zachowaj oznaczenie sesji przy każdym fragmencie, aby móc wrócić do kontekstu.
Hanna Kędzierska w abstrakcie artykułu o notach terenowych wskazuje na potencjał badawczy zapisanych i przetworzonych not [2]. Warto więc zaplanować etap ich opracowania. Samo wklejenie kolejnych kart do rozdziału nie wyjaśni, jak powstała odpowiedź na pytanie licencjatu.
Nie wyciągaj wniosku o częstości zjawiska w całej populacji na podstawie wygodnie wybranych scen. Jeśli chcesz zliczać zachowania, potrzebujesz jawnych definicji, jednostki zapisu i zakresu obserwacji. Swobodne notatki mogą służyć innemu zadaniu niż pomiar częstości.
W opisie postępowania przedstaw rzeczywistą rolę obserwatora, zakres sesji, sposób zapisu i jego opracowania. Nie nazywaj krótkiego pobytu pełną etnografią tylko dlatego, że cytowana literatura dotyczy badań etnograficznych.
Przed pisaniem rozdziału sprawdź jedną ścieżkę
Wybierz planowany wniosek. Wskaż notatki, które go wspierają, oraz fragment, który wyznacza granicę interpretacji. Czy czytelnik będzie mógł zobaczyć, jak od opisu zdarzenia przeszedłeś do odpowiedzi? Czy w tekście nie pojawiła się intencja uczestnika, o którą go nie pytano i której nie zaobserwowano?
Czy doświadczenie z praktyk wystarczy jako materiał licencjatu?
Może podpowiedzieć temat, ale nie zastępuje udokumentowanego materiału. Ustal, jakie dokumenty, zapisy lub wypowiedzi pozwolą odpowiedzieć na pytanie pracy i czy możesz je wykorzystać. Własna obserwacja wymaga uzgodnionego sposobu prowadzenia i zapisu.
Czy każda praca licencjacka wymaga ankiety?
Nie. Metoda wynika z pytania pracy, dostępnego materiału i uzgodnionego charakteru projektu. Możliwa bywa analiza dokumentów, tekstów, przypadku lub literatury. Konkretny sposób postępowania należy dopasować do wytycznych i ustaleń z promotorem.
Bibliografia i zakres wykorzystania
- Kawulich B. B., Participant Observation as a Data Collection Method, „Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research”, 2005, 6(2), art. 43. DOI: 10.17169/fqs-6.2.466. Wykorzystano sekcje 8.3 i 10 dotyczące ukierunkowania obserwacji, kontekstu, notatek oraz rozdzielenia opisu i refleksji. Odczyt tekstu wydawcy 06.11.2026. URL: https://www.qualitative-research.net/index.php/fqs/article/view/466
- Kędzierska H., Noty terenowe - status, przetwarzanie i potencjał badawczy, „Rocznik Andragogiczny”, t. 23 (2016), s. 335-346; publikacja online 19.06.2017. DOI: 10.12775/RA.2016.017. Wykorzystano wyłącznie abstrakt wydawcy do wskazania roli przetwarzania not. Odczyt 06.11.2026. URL: https://apcz.umk.pl/RA/article/view/RA.2016.017



