Cytowanie pośrednie w pracy licencjackiej jest potrzebne wtedy, gdy przedstawiasz treść oryginalnej publikacji, ale znasz ją wyłącznie z przeczytanego opracowania innego autora. Samo znalezienie nazwiska w cudzej bibliografii nie oznacza lektury źródła. Zapis powinien pokazać rzeczywistą drogę do informacji.
Najpierw spróbuj dotrzeć do oryginału. Jeśli pozostaje niedostępny, sprawdź, czy pośrednictwo jest dopuszczone w przyjętych zasadach cytowania i czy potrzebny fragment da się rzetelnie przedstawić. Poniższe ćwiczenie rozdziela trzy sytuacje: omówienie cudzej pracy, własną interpretację autora wtórnego oraz zapis po zdobyciu oryginału.
Zacznij od pytania: który tekst rzeczywiście przeczytano?
W opracowaniu B znajdujesz omówienie wcześniejszej publikacji A. Na tym etapie możesz sprawdzić słowa i argumentację B. Nie możesz jeszcze samodzielnie potwierdzić, czy omówienie wiernie oddaje A. Zapisz tę różnicę w notatce od razu, zanim przeniesiesz nazwisko do rozdziału.
APA zaleca ograniczać cytowanie pośrednie i, jeśli to możliwe, przeczytać pierwotną pracę [1]. W polskim opracowaniu reguł APA 7 pośrednictwo zaznacza się przyimkiem za: [2]. To przykład określonego standardu. Nie ustanawia formatu przypisów dla wszystkich uczelni.
- Masz tylko rekord katalogowy A: potwierdzasz dane publikacji, lecz nie treść jej argumentu.
- Masz omówienie A w tekście B: rozpoznajesz pośrednictwo i oceniasz, co dokładnie przekazuje B.
- Masz pełny tekst A: możesz sprawdzić wykorzystany fragment oraz jego kontekst, zamiast poprzestać na nazwisku i roku.
Nie traktuj otwartego PDF jako automatycznie przeczytanej pracy. Odszukaj potrzebny fragment, ustal jego funkcję i przeczytaj otoczenie. Artykuł może przywoływać stanowisko po to, żeby je skrytykować. Samo wyszukanie jednego słowa nie pokaże tej różnicy.
Poszukaj oryginału i zapisz wynik próby
Przepisz dane A z bibliografii B do roboczej notatki. Porównaj tytuł, autora, rok i dane wydawnicze z rekordem wydawcy lub biblioteki. Przy DOI sprawdź zgodność rekordu z poszukiwaną publikacją. Rekord podobnego tekstu tego samego autora nie rozwiązuje braku.
Następnie sprawdź dostęp do egzemplarza lub legalnej wersji cyfrowej przez bibliotekę i repozytoria. Oddziel dwie przeszkody: brak dostępu do tekstu oraz brak możliwości zidentyfikowania publikacji. Przy drugiej przeszkodzie zapis pośredni może być dodatkowo niepewny, bo nie wiadomo nawet, którego dzieła dotyczy omówienie.
Wystarczy krótka notatka: „Rozpoznano publikację A na podstawie danych w B. Rekord biblioteczny zgodny. Pełnego tekstu jeszcze nie uzyskano. Do sprawdzenia: fragment omawiany w rozdziale B”. Dodaj rzeczywiste daty i wynik kolejnych prób. Nie wpisuj szukania do wszystkich możliwych baz, jeśli z nich nie korzystano.
Gdy oryginał jest kluczową podstawą całego rozdziału, pokaż problem promotorowi przed rozbudową tekstu. Możliwe decyzje to dalsze poszukiwanie, wybór innego materiału lub zmiana zakresu argumentu. Jedno „za:” nie usuwa niepewności, na której opiera się większa część wywodu.
Ćwiczenie: jedna informacja, dwa możliwe przedmioty odwołania
Jawnie fikcyjny przykład dydaktyczny. Oznaczenia „Autor A” i „Autorka B”, lata oraz opis materiału są wymyślone do ćwiczenia. Nie identyfikują rzeczywistych publikacji i nie należy wpisywać ich do bibliografii własnej pracy.
Student przeczytał opracowanie Autorki B z 2021 r. B omawia pracę Autora A z 2008 r., dotyczącą sposobu przedstawiania instrukcji w trzech bibliotekach. Student nie ma tekstu A. Oprócz omówienia B proponuje własne kryterium porządkowania instrukcji.
Wariant pierwszy: potrzebujesz ustalenia przypisanego A
Nie wystarczy odwołanie „Autor A, 2008”, ponieważ ukrywałoby drogę lektury. Schemat w omawianej polskiej wersji APA może przyjąć postać: (Autor A, 2008, za: Autorka B, 2021). W bibliografii opisujesz przeczytane B. Regułę wskazania źródła wtórnego w wykazie podaje również APA [1, 2].
Treść zdania nadal musi mieścić się w tym, co można odtworzyć z B. Z opisu trzech bibliotek nie rób twierdzenia o wszystkich bibliotekach w Polsce. Poprawny formalnie nawias nie naprawia rozszerzonego wniosku.
Wariant drugi: potrzebujesz pomysłu interpretacyjnego B
Jeśli wykorzystujesz kryterium zaproponowane przez B, odwołaj się do B jako autorki tego pomysłu. Nie przypisuj go A tylko dlatego, że nazwisko A występuje wcześniej w akapicie. W notatce rozdziel: „B opisuje badanie A” oraz „B proponuje własny sposób uporządkowania”.
Możesz napisać w ćwiczeniu: „Autorka B (2021) proponuje rozdzielić informacje o wymaganiach od instrukcji kolejnych czynności”. To wymyślone zdanie pokazuje wybór przedmiotu odwołania. W prawdziwej pracy trzeba sprawdzić, czy właśnie takie rozróżnienie rzeczywiście pochodzi od B.
Nie dopisuj roku ani strony z domysłu
APA wskazuje, żeby nie dodawać nieznanego roku źródła pierwotnego [1]. Brak daty nie jest zaproszeniem do wybrania roku z przypadkowego katalogu. Najpierw ustal, czy rekord dotyczy tego samego dzieła i wydania. Jeśli nie potrafisz tego potwierdzić, zachowaj informację o braku.
Podobnie postąp z numerem strony. Strona B, na której przeczytano omówienie, nie jest stroną A. Nie przenoś jej po nazwisku A tak, aby wyglądała jak sprawdzony lokalizator oryginału. Zapis miejsca powinien odpowiadać tekstowi, do którego faktycznie masz dostęp, oraz stosowanej konwencji.
Przy dosłownym przytoczeniu sytuacja wymaga dodatkowej uwagi. Rozpoznaj, czy B cytuje A, tłumaczy jego słowa czy tylko streszcza stanowisko. Nie przedstawiaj tłumaczenia z B jako samodzielnie sprawdzonego brzmienia oryginału. W razie niejasnego oznaczenia rozważ własne ostrożne omówienie albo zrezygnuj z fragmentu do czasu wyjaśnienia.
Jeśli problemem jest wybór między cytatem a omówieniem, pomocny będzie poradnik Cytat, parafraza i streszczenie w pracy licencjackiej: trzy różne zastosowania. Tutaj kontrolujesz przede wszystkim pochodzenie informacji, a nie samą technikę przeredagowania zdania.
Gdy źródło wtórne także zna pracę z drugiej ręki
Załóżmy teraz, że B nie czytała A, tylko powołała się na opracowanie C. To kolejny poziom niepewności. Nie skracaj tej historii do zapisu sugerującego, że B bezpośrednio sprawdziła A. W roboczej notatce zachowaj cały rozpoznany łańcuch i zaznacz, które pliki rzeczywiście przeczytano.
Najpierw spróbuj uzyskać C, a najlepiej A. Jeśli nie jest to możliwe, skonsultuj sposób wykorzystania fragmentu z przyjętymi wymaganiami. Nie proponujemy tu uniwersalnego nawiasu dla dowolnej liczby pośredników. Im ważniejsze jest twierdzenie dla Twojego wniosku, tym trudniej oprzeć je na nieprzejrzystym łańcuchu.
Przydatny komentarz w dokumencie brzmi: „Nie potwierdzono oryginału; B powołuje się na C. Do decyzji: zdobyć tekst albo wycofać ten argument”. Takie oznaczenie zachowuje problem do rozstrzygnięcia. Usunięcie komentarza bez sprawdzenia nie jest weryfikacją źródła.
Po zdobyciu oryginału sprawdź treść przed zmianą odsyłacza
Nie usuwaj automatycznie „za:”. Najpierw wróć do zdania w licencjacie i porównaj je z A. W naszym fikcyjnym ćwiczeniu pełny tekst może pokazać, że analizowano tylko instrukcje zapisów, a nie całą komunikację bibliotek. Wtedy zmiany wymaga zakres zdania, nie tylko nazwisko w nawiasie.
- Potwierdź tożsamość dzieła i wykorzystanego wydania.
- Odszukaj fragment potrzebny do Twojego argumentu oraz jego kontekst.
- Sprawdź, czy B przekazała ustalenie, interpretację czy własną ocenę A.
- Popraw treść zdania, jeśli lektura A ujawnia pominięty warunek lub inne znaczenie.
- Dostosuj odwołanie i bibliografię do materiałów, które rzeczywiście wykorzystujesz po tej zmianie.
B nie musi zniknąć z bibliografii, jeżeli nadal korzystasz z jej odrębnej interpretacji. Z drugiej strony nie zostawiaj B wyłącznie jako śladu wcześniejszego poszukiwania, jeśli przyjęty wykaz dokumentuje tylko źródła wykorzystane w tekście. Sprawdź to na poziomie konkretnego akapitu.
Zakończ pracę krótkim zapisem decyzji
Przy każdym niepewnym odwołaniu zapisz: co chcesz zaczerpnąć, co przeczytano, czego nie potwierdzono i jak ostatecznie przedstawiono pochodzenie informacji. Pozwoli to wrócić do sprawy po konsultacji bez ponownego zgadywania.
- Czy nawias nie sugeruje bezpośredniej lektury nieprzeczytanego tekstu?
- Czy wiadomo, kiedy omawiasz A, a kiedy interpretację B?
- Czy rok i lokalizator pochodzą ze sprawdzonego materiału?
- Czy zdanie zachowuje zakres dostępnej podstawy?
- Czy po zdobyciu oryginału sprawdzono również znaczenie, a nie tylko zapis?
Do przeglądu przygotuj fragment licencjatu, przeczytane opracowanie wtórne, rozpoznane dane oryginału oraz zasady cytowania. Taki zestaw pozwala odróżnić błąd odsyłacza od problemu, którego nie da się rozwiązać bez źródła. Zakres usługi „Literatura, przypisy i bibliografia” można wtedy odnieść do konkretnych miejsc, zamiast zgłaszać ogólnie „poprawę bibliografii”.
Źródła i zakres wykorzystania
- American Psychological Association, Secondary Sources, APA Style, aktualizacja wskazana w źródle: lipiec 2022. Wykorzystano reguły ograniczania cytowania pośredniego, wskazywania przeczytanego źródła wtórnego w bibliografii oraz pomijania nieznanego roku oryginału. https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/citations/secondary-sources
- Skimina E., Harasimczuk J., Cieciuch J. (2022), Podstawowe standardy edytorskie naukowych tekstów psychologicznych w języku polskim na podstawie reguł APA 7, Wydawnictwo Liberi Libri. DOI: 10.47943/lib.9788363487560. Wykorzystano internetową sekcję „Odsyłacze w cytowaniu pośrednim i cytowaniu dzieł klasycznych”, w szczególności polski zapis „za:”. https://apa7.liberilibri.pl/
Źródła sprawdzono 26.10.2026. Opis bibliograficzny polskiego opracowania potwierdzono u wydawcy. Ćwiczenie z autorami A i B, lista kontroli oraz propozycja notatki są autorskim materiałem dydaktycznym. Nie dokumentują rzeczywistych badań ani obowiązkowej procedury konkretnej uczelni.
Pytania związane z tym etapem pracy
Czy poprawicie przypisy, jeśli brakuje pełnych tekstów publikacji?
Możemy uporządkować potwierdzone dane, ale porównanie cytatu lub parafrazy wymaga źródła. Niedostępne fragmenty i niepewne informacje oznaczymy do sprawdzenia, zamiast dopisywać je z pamięci.
Co zrobić, jeśli nie znam numeru strony wykorzystanego fragmentu?
Trzeba odszukać fragment w użytej publikacji i sprawdzić właściwe oznaczenie strony. Nie dopisujemy numerów z pamięci ani na podstawie podobnego wydania.



